Элдик жаңылыктар

Жер планетасындагы азыркы экстремалдуу кубулуштардын себептери эмнеде

  • Автор: Курманалы Матикеев, география илимдеринин доктору, профессор,
  • Аймак: Ош
  • Жарыяланган: 19.04.2017 @ 14:04

Жер планетасындагы азыркы экстремалдуу кубулуштардын себептери эмнеде?

Акыркы 20 жылдын, айрыкча акыркы жылдары жер планетасында баштагы жылдарга салыштырмалуу болуп көрбөгөндөй экстремалдуу кубулуштар болуп келүүдө. Ага мисал катары көптөгөн адамдардын өмүрүн кыйган, эң чоң кыйроону алып келген Япониядагы, Индонезиядагы цунамини, Кытайдын Сычыунь аймагындагы, Италиядагы, Мексикадагы, Ооганстандагы, Кыргызстандагы (Нурадагы) жер титирөөлөрдү; Америкадагы «Торнадо» бороонун, дүйнөнүн бул же тигил өлкөлөрүндө, ошону менен бирге Кыргызстанда үстүбүздөгү жылы болуп жаткан сел каптоолорду, жер жана кар көчкүлөрдү, Арктиканын жана Антарктиданын муздарынын эришин, дүйнөлүк океандардын деңгээлинин көтөрлүшүн, жаан-чачындын кескин аз санда, же көп санда түшүшүн, Европа, Сибирь, Түндүк Америка чөлкөмдөрүндө кургакчылыктан токойлордун өрттөнүп жатышын, кыштын узака созулушун, б.а. климаттын кескин ¬¬өзгөрүшүн, ж. б. көптөгөн кубулуштарды алсак болот.

Дегинкиси жаратылышка эмне болду?

Күн системасы планеталар менен бирдикте Аалам мейкиндигенде, эклиптикада мезгил-мезгили менен өз абалын өзгөртүп турат. Бул өзгөрүү жер планетасында суук жана ысык мезгилдердин алмашышына, атмосфера физикалык жактан бузулушуна жана жердеги тартылуу күчүнүн өзгөрүшүнө алып келет. Натыйжада, жерде жаан-чачындын көбөйүшү, же азайышы температуранын төмөндөшү, же жогорулашы жүрүп суук климаттык шарт калыптанат, же тескерисинче кургакчыл климаттык шарт өкүм сүрөт. Мындай алмашуу 50 жылдык циклдик абалда жүрөт. Илимге белгилүү болгон алгачкы ири муз каптоо кембрий доорунда, мындан 650 млн. жылдар башта бүткөн. Ал эми 550 млн. жылдан 450 млн. жылга чейинки аралыкта муз каптоо болгон эмес жана жерде ысык, кургакчыл климат өкүм сүргөн. Экинчи жолу жерде ири муз каптоо силур доорунда жүрүп, 50 млн. жыл бою жер муздун алдында турган. Ал эми силур доору менен таш көмүр доорунун ортолугунда 400-320 млн. ж. ж. бою жерде муз каптоо болгон эмес. Үчүнчү жолу ири муз каптоо 320 млн. жылдардан башта башталып, 250 млн. жылга созулган. 250 млн. жылдан 7.0 млн. жылга чейин жерде ири муз каптоо болгон эмес. Андан кийин, үчүнчүлүк жана төртүнчүлүк доорлордун ортосунда, б. а. акыркы 7 млн. жылдан 3 млн. жылга чейинки аралыкта кайрадан ири муз каптоо жүрүп, тоолордун үстүңкү беттери азыркы тегизделген абалга келген. Ири муз каптоо доорлорунун циклдик калыптаныштары миллинондогон жылды, климаттын өзгөрүшү ондогон жылдарды түзөт.

Ири муз каптоолордун пайда болушунда жер кабыгындагы которулуу, тоо пайда болуу, жердеги кеңейүү, суперконтиненттердин жана дүйнөлүк океандардын пайда болушу, жердин ичиндеги өзгөрүү, астрономиялык өзгөрүү ж. б. фактылар чоң ролду ойношот. Чоң муз каптоо доору глобалдык деңгээлде боло турган циклдик процесс. Мындан тышкары муз каптоо жана кургакчыл мезгилдеринин кичине циклдик кайталануусу жүрүп турат жана ал «экстремалдуу кубулуштар» деп аталат. Мындай экстремалдуу кубулуштар XI-XVIII кылымдарда бир нече жолу болуп өткөндүгү орус летопистеринде катталган. Мисалы, 1000-жылы Орусияда суулардын ташкындоосу жүрсө, Франция менен Германияда дарыялар кургап, балыктар кырылган. 1017-жылы Киев шаары өрттөнүп, 700 гө жакын чиркөө күйүп кеткен. XI кылымда орус летописинде 25 экстремалдуу кубулуш катталган. Алардын 8и кургак, 1 жайы жаанчыл, 1 жылында күчтүү жер титирөө болгон. XIII кылымда 120 экстремалдуу кубулуш болуп, анын 12си кургакчыл, 5 жылы болуп көрбөгөндөй кар жааган, 7 жылы урагандык шамал, 7 жылы нымдуу кыш, 6 жылы кургакчыл кыш, 11 жылы суу ташкындоонун көп болгондугу менен мүнөздөлгөн.

Орус летописинде XIII кылым «Кичине муз каптоо» доору катары катталган. Кылымдын башталышында (1260-жылга чейин) Еропада климат суук болуп, 20 жыл бою күн менен ай кезектешип тутулуп турган. XIV кылымдын 1325-1375-жылдары климаттык шарт кургакчыл ысык болгондуктан 12 жолу ачарчылык болуп, анын 8и бүткүл Европага таркалган. XV кылымда Европада жана Орусия жеринде 150 экстремалдуу кубулуш катталып анын 40 жылы ачарчылыкка алып келген. Себеби, жаан-чачын жай айларында көп болгондуктан, эгин бышпай калган. XVI кылымда 22 жыл кургакчыл болуп талааларды, токойлорду өрт каптаган, 22 жыл катары менен жайында жамгыр көп санда түшкөн, 7 жыл катары менен күз айынын башында кар түшүп, 7 жылы катары менен тынымсыз жер титирөө, 48 жыл ачарчылык болгон. XVIII кылымдын Европада 48 жылы кургакчыл болуп, саранчалар каптаган, 15 жыл жаан-чачындуу болуп, 8 жылында көптөгөн жер титирөөлөр болгон, 64 жылы ачарчылык менен коштолгон.

Байыркы мезгилден бери кургак-ысык жана суук климаттык шарттар алмашкан мезгилде температура 1,5-2 градуска, жаан-чачын 20-30 мм айырмаланган. Ал эми чоң муз каптоо доорунда бул айырмачылыктар +4-6 градусту, жаан-чачын 100-120 мм ди түзгөн. Азыркы климаттын экстремалдуулугу чоң муз каптоо, же чоң кургакчыл доорлордун алдындагы өзгөрүү эмес, климаттын циклдик гана өзгөрүүсү. Азыркы өзгөрүү жылдыздар доорунун алмашышы менен байланыштуу.

Галактикалардын, Күн системаларынын кыймылы Аалам огунун айланасында өткөндүктөн бардык телолор, бир орундан экинчи орунга дайыма которулуп турат. Которулуу мезгилинде жылдыздардын ар бир тобу биздин күн системабызга, ошону менен бирге жерге белгилүү бир аралыкта жакын келип, аларга өз таасирин тийгизет. Анын натыйжасында, жерде көптөгөн экстремалдуу кубулуштар болуп турат. Мындан 2000 жылдар илгери Жер Аалам мейкиндигинде хамал (кой) жылдызынын астынан хут (балык) жылдызынын астына өткөн мезгилде жаратылышта да, коомдук түзүлүштө да эң чоң өзгөрүү болуп, катаклизм менен коштолгон. Хут доорунун башталышында Ыйса Христос туулуп, кудайдын бирдиги таанылып, жаңы христиан дини пайда болуп, ага чейин Адам атадан бери калыптанып келген мусулман дини сүрүлүп чыгарылган. Мухаммед пайгамбар ал динди экинчи жолу кайра өз орудуна алып келген. Бул доордо коомдук түзүлүштө диний карама-каршылыктар күчөп, диндик биримдиктеги мамлекеттер калыптанган. Доордун башталышында жаратылышта азыркыга караганда эң чоң кыйроолор жүрүп, көптөгөн аймактар суу астында, айыл-кыштактар жер көчкүнүн алдында калып, рельефтин азыркы формаларынан башаты калыптанган. Доор көп сандаган согуштук аракеттер (Македонскийдин ж. б. жоортулдары) менен башталып, анын аягы да коомдук чоң өзгөрүүлөр, согуштук аракеттер менен бүткөн. Мисалы; Ата-Мекендик согуш, Японияга атом бомбасынын ташталышы, СССРдин жок болушу, Ооган согуштары, Талибан жана Аль-Каида кыймылдары, Жакынкы Чыгыштагы чатак, авиациядагы кыйроолор ж. б. көптөгөн жаратылыштагы, коомдогу өзгөрүүлөр. Мындай өзгөрүүлөр жылдыздар доорлорунун алмашуу мезгилинде байыртан бери болуп келген көрүнүш.

Азыркы мезгилде Жер Балык жылдызынын таасиринен чыгып, Суу куйду жылдызынын орбитасынын алдына жакындап келүүдө. Суу куйду жылдызы 2000-жылдан баштап жердин орбитасынын үстүнө жакын келе баштап, ошол абалында 2000 жыл бою турат, анын таасиринин астында башкача коомдук түзүлүштөр өзгөрүп, жаңы климаттык шарт калыптанат. Көбүнчө жерде нымдуу- суук климаттык шарттын калыптанышы толук ыктымалдуулук. Ал эми азыркы күндө айтылып жүргөн «Жылуулук эффект», б. а., Жер шаары дүйнөдөгү завод фабрикалардан, техникадан жана адамдардан чыккан жылуулук энергиясынын натыйжасында жылып бара жатат деген бүтүм чындыктан алыс. Себеби, Күн системасынын эклиптикадагы ордунун жантайыңкы абалынын өзгөрүшүнүн натыйжасында калыптанган климаттык шарттын алдында «Жылуулук эффект» арзыбаган таасир. Суу куйду доорунун башталышы менен жерге Уран, Плутон жана Нептун планеталарынын таасири күчөп, алардан бөлүнүп чыккан энергиянын таасиринин астында коомдо, адамдардын аң-сезиминде бир баскычка жогору көтөрүлүү процесси жүрөт. Натыйжада, бул доордун ичинде жерде илимий-прогресс, электроника, компьютер күчтүү өнүгүп, Ааламдагы башка телолорго учуп баруу, адам жашаган, тиричилик пайда боло баштаган телолордун табылышы, алар менен байланыш жасоо иш жүзүнө ашат. Доор жаратылыштагы азыркы болуп жаткан экстермалдуу кубулуштар менен башталып, 2000 жылдан кийин азыркыдай кыйроолор менен бүтөт. Жаңы коом «көзү ачыктар», экстрасеанстердин көбөйүшү менен башталып, башка планеталар жана галактикалар менен болгон байланыштар иш жүзүнө ашып, башка жылдыздар доору менен алмашат. 2012ж. 12 декабрда “акыр заман” болот экен деп Жер шаары дүрбөлөңгө түшкөн күндөрү Жер балык жылдызынын астынан Суу куйду жылдыздарынын астына өтө баштаган мезгил, б.а. жаңы жылдыз доорунун башталышы болгон.

Суу куйду доорунда Жер эң четки, тыгыздыгы аз, өз огунда тез айланган, толук калыптанбаган планеталар менен тогошкондуктан (бир катарга тизилгендиктен) планета аралык таасирлер айрыкча аялдарга тийип, алардан көптөгөн «көзү ачыктар» чыгып, адамдардын тагдырын биоэнергиянын жардамы менен чече тургандар пайда болушу күтүлүүдө. Адамдардын басымдуу бөлүгү ичимдик жана алып сатарлык менен алек болуп, үй-бүлөнүн биримдигинин бузулушуна алып келет. Себеби, Уран планетасы электр заряддарынан турган планета. Нептун планетасы байыркы илимдерде шарап, сойкулук, динден чыгуучулукту алып келүүчү планета деп эсептелет. Ошондой эле байыркы илимдерде Нептун менен Жер тогошкондо аял «олуялардын», падышалардын көбөйүшү күтүлөт деп жазылат. Себеби, нептунда бөлүнүп чыккан электрдик зарияддарды аялдар тез кабыл алышат. Бул жагдай аялдардын жеңил мүнөзү, тез кабыл алуучулугу, тез берилүүчүлүгү, кызыгуучулугу жана байлыка болгон жандалбас аракети менен түшүндүрүлөт.

Байыркы «Астролябия» (Астрономия), «Аил-Намэ» (Аалам окуусу) деген эмгектерде Суу куйду жылдызынан чыккан нур челектен суу төгүп жаткан адамды элестетет. Ал эки айрык болуп, алардын бирөө ак, экинчиси кара түстө. Ошондуктан бул доордо актык менен каралык, ыймандуулук менен ыймансыздык, ак эмгек кылуу жана алдамчылыка окшогон иштер бирдей өнүгүшү күтүлөт. Акты «ак» деп таануу азыркы демократиялык өнүгүүнү күчөтүп, бул доордо адамдардын аң-сезиминин жаңы баскычка көтөрүлүү процесси жүрөт. Доордун аягында адамдар Буддизм окуусундагы аң-сезимдин өркүндөө баскычтарынын төртүнчү баскычына көтөрүлөт. Ал баскычтар: индивиддик, жамааттык- жааттык ,уруулук, улуттук- мамлекеттик, адамзатык жана кудайдын акыйкатын таануу. Азыркы күндө дүйнө элдери улутук жана мамлекеттик баскычта турса, кыргыз эли жааттык-уруулук (үчүнчү) баскыч менен улуттук мамлекеттик (төртөнчү) баскычтын ортосунда турат.

Адам баласы биринчи баскычты савр (букачар) доорунда (б. з.ч. 4300-2200-ж. ж. жердин Букачар жылдызынын астында турган кези), экинчи баскычты хамал (кой) доорунда (б. з. ч. 2200-150-ж. ж. жердин Кой жылдызынын таасиринде турган кези), үчүнчү баскычты хут доорунда (б. з. ч. 150 жылдан б. з. 1990-ж. ж. жердин Балык жылдызынын астында турган кези) басып өткөн. Ал эми бешинчи баскычты Суу куйду доорунан (2000- жылдан 4000-жылга чейин) басып өтөт. Доор 4000 - жылдан кийин жаңы жылдыз доору (Тоо теке) менен алмашат. Ал мезгилде адамдар кудайдын акыйкатына, эң жогорку акыл-эске жетет. Ошентип, азыркы коомдук бузулуулар, жаратылыштагы экстремалдуу кубулуштар, кыйроолор, ж. б. жылдыздар доорунун алмашуусу менен байланыштуу жүрүп жатат. Жер толугу менен Суу куйду жылдызынын тасирине өткөндөн кийин (2025ж.ж.) бир ыңгайлу болуп жерде суук, же ысык климаттык шарт түзүлөт, азыркыдай экстремалдуу кубулуштар тез-тез кайталанып турбайт. Азыркы мезгилде коомдук түзүлүштө, планеталар байламтасынан (Тасви-ал-буйут) бөлүнүп чыккан VIS-5 нурунун таасиринен эркектердин нерв системасында басмырлануу, аялдарда-экиленүү, коомдо жана үй-бүлөөдө башчылык кылууга умтулуу жүрөт. Анын натыйжасында Суу куйду доорунда патриархаттын матриархат менен алмашуусуна өбөлгө болгон коомдук жаңы психология калыптанат. Анын башаты азыркы күндө сезиле баштады.

Курманалы Матикеев, география

илимдеринин доктору, профессор, ОшМУнун кафедра башчысы, Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген ишмер.

Бул жерде сиз өз жаңылыгыңызды жарыялай аласыз..